مَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ
"فرازی از تفسیرهای آیات 12 و 13 سوره مبارکه صف"
«يَغْفِرْ لَكمُْ ذُنُوبَكمُْ وَ يُدْخِلْكمُْ جَنَّاتٍ تجَْرِى مِن تحَْتهَِا الْأَنهَْارُ وَ مَسَاكِنَ طَيِّبَةً فىِ جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَالِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(12)
وَ أُخْرَى تحُِبُّونهََا نَصْرٌ مِّنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ(13)»
تفسیر نمونه:
تا اينجا سه ركن اساسى از اركان اين تجارت بزرگ و بىنظير مشخص شد:" خريدار" خدا است، و" فروشنده" انسانهاى با ايمان،" و متاع" جانها و اموالشان، اكنون نوبت به ركن چهارم مىرسد كه بهاى اين معامله عظيم است.
مىفرمايد:" هر گاه چنين كنيد خداوند گناهانتان را مىبخشد و شما را در باغهايى از بهشت كه نهرها از زير درختانش جارى است و در مسكنهاى پاكيزه در بهشت جاويدان جاى مىدهد، و اين پيروزى عظيمى است" (يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) .
در مرحله پاداش اخروى نخست به سراغ آمرزش گناهان مىرود چرا كه بيشترين ناراحتى فكر انسان از گناهان او است، وقتى آمرزش و غفران مسلم شد غصهاى ندارد، اين تعبير نشان مىدهد كه نخستين هديه الهى به شهيدان راهش اين است كه تمام گناهانشان را مىبخشد.
اما آيا اين تنها ناظر به" حق اللَّه" است، و يا" حق الناس" را نيز شامل مىشود؟ مطلق بودن آيه دليل بر عموميت است، ولى با توجه به اينكه خداوند حق الناس را به خود آنها واگذار كرده بعضى در عموميت آيه ترديد كردهاند.
به اين ترتيب در آيات فوق دو شاخه از ايمان (ايمان به خدا و رسول) و دو شاخه از جهاد (جهاد با مال و جان) و دو شاخه از پاداشهاى اخروى
(آمرزش گناهان و دخول در بهشت جاودان) و چنان كه خواهيم ديد دو شاخه از مواهب الهى در دنيا نيز در آيه بعد آمده است.
آنجا كه مىفرمايد:" و نعمت ديگرى كه آن را دوست داريد و مورد علاقه است به شما مىبخشد، و آن يارى خداوند، و پيروزى نزديك است" (وَ أُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ).
چه تجارت پرسود و پربركتى؟ كه سراسرش فتح و پيروزى و نعمت و رحمت است، و به همين دليل از آن به عنوان" فوز عظيم" و پيروزى بزرگ ياد كرده. سپس به همين دليل به مؤمنان در مورد اين تجارت بزرگ تبريك مىگويد و بشارت مىدهد و مىافزايد:" و مؤمنان را بشارت ده" (وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ). در حديثى آمده است هنگامى كه در" ليله عقبة" (شبى كه پيامبر در نزديكى مكه مخفيانه با جمعى از مردم مدينه ملاقات كرد و از آنان بيعت گرفت) ميان رسول خدا ص و مسلمانان مدينه پيمان بسته شد" عبد اللَّه بن رواحه" عرض كرد هر شرطى مىخواهى در ضمن اين پيمان براى پروردگارت و براى خودت بكن.
پيامبر ص فرمود:" اما براى پروردگارم شرط اين است كه به هيچوجه چيزى را شريك او قرار ندهيد، اما براى خودم همانگونه كه از خود و اموالتان دفاع مىكنيد از من نيز دفاع كنيد".
" عبد اللَّه" گفت: در مقابل آن به ما چه داده خواهد شد؟
پيامبر ص فرمود: بهشت!
عبد اللَّه گفت: ربح البيع لا نقيل و لا نستقيل:" چه معامله پرسودى؟
نه ما از اين معامله بازمىگرديم و نه اگر بازگشتى از ما بخواهند مىپذيريم"! (نه فسخ مىكنيم و نه فسخ را پذيرا مىشويم) «1»
نكته ها:
1-" فَتْحٌ قَرِيبٌ" كدام است؟
پيروزى موعود در اين آيات هم در جنبه هاى منطقى، و هم در ميدانهاى نبرد به طور مكرر عائد مسلمانان شد.
و در اينكه منظور از" فتح قريب" كدام فتح است مفسران احتمالات متعددى دادهاند بسيارى آن را به" فتح مكه" تفسير كردهاند، و بعضى به" فتح بلاد ايران و روم" و بعضى به كل فتوحات اسلامى كه به فاصله نزديكى به دنبال ايمان و جهاد مسلمين به دست آمد.
و از آنجا كه مخاطب تنها اصحاب و ياران پيامبر ص نيستند، بلكه همه مؤمنان در طول تاريخ مخاطب به اين خطاب مىباشند، جمله" نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ" معنى وسيع و گستردهاى دارد، و بشارتى است به همه آنها هر چند در عصر پيامبر ص و به هنگام نزول اين آيات مصداق روشن آن فتح مكه بود.
2- مَساكِنَ طَيِّبَةً چيست؟
در ميان نعمتهاى بهشتى در اينجا به خصوص روى مساله مسكن پاكيزه و مرفه، آنهم مسكنى در باغهاى بهشت جاويدان تكيه شده، و اين به خاطر آن است كه يكى از شروط اساسى آسايش و آرامش انسان همان مساله مسكن است، آنهم مسكنى پاك و پاكيزه از هر گونه آلودگى ظاهرى و باطنى كه انسان با خيال راحت در آن بيارامد.
" راغب" در" مفردات" مىگويد: معنى" طيب" در اصل چيزى است كه حواس ظاهر و باطن از آن لذت برد، و اين معنى جامعى است كه همه شرائط مناسب يك مسكن را در بر مىگيرد.
قابل توجه اينكه در قرآن سه چيز مايه آرامش شمرده شده است: تاريكى شب وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً (انعام- 96).
خانههاى مسكونى وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً (نحل- 80).
و همسران يكدل، وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها (روم- 21).
3- دنيا تجارتخانه اولياء خدا است
در نهج البلاغه مىخوانيم على ع در مقابل شخص پر ادعايى كه به اصطلاح" جا نماز آب مىكشيد" و پشت سر هم مذمت دنيا مىكرد، فرمود: اشتباه كردى دنيا براى آنها كه بيدار و آگاهند سرمايه بزرگى است، و سپس شرحى در اين زمينه بيان فرمود از جمله اينكه: دنيا" متجر اولياء اللَّه" و تجارتخانه دوستان خدا است.
بنا بر اين اگر در يك جا دنيا به" مزرعه" آخرت تشبيه شده، در اينجا به تجارتخانه تشبيه گرديده است كه انسان سرمايههايى را كه از خدا گرفته به گرانترين قيمت به خود او مىفروشد، و در برابر متاع ناچيزى بزرگترين نعمت را از او دريافت مىدارد. اصولا تعبير به تجارت آنهم تجارتى پرسود براى تحريك مهمترين انگيزههاى انسان است، انگيزه جلب منفعت و دفع ضرر، زيرا اين تجارت الهى تنها سودآور نيست بلكه" عَذابٍ أَلِيمٍ" را نيز دفع مىكند. نظير همين معنى در آيه 111 سوره توبه نيز آمده است إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ:" خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خريدارى مىكند و در برابر آن بهشت به آنها مىدهد".
در تفسیر مجمع البیان نیز در مورد جنات عدن توضیحاتی آمده که مطالعه آن خالی از لطف نیست؛
(يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ) يعنى اگر شما عمل به اين كرديد گناهان شما آمرزيده ميشود (وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً) و داخل ميكند شما را در بهشت هايى كه نهرها و جوىها از زير قصرها و درختان آن جارى و منازل پاکيزهاى يعنى خانههايى شما را ساكن ميكنند كه لذّت بخش و فرح انگيز و پاكيزه است. (فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ) يعنى در بهشت هاى عدن شما را اسكان دهد كه بدلى و عوضى از آن نخواهيد. (ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) اين رستگارى كاميابى بزرگ است نه آن چيزى كه مردم آن را كاميابى ميدانند از عمر طولانى و حكومت در دنيا.
حسن از عمران بن حصين و ابو هريره از تفسير آیه (وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ) پرسيد، گفتند از شخص دانايى که از رسول خدا (ص) از اين آيه سوال کرده بود پرسيديم که ایشان فرموده بودند: قصرى از مرواريد در بهشت است كه در آن هفتاد خانه از ياقوت سرخ است و در هر خانهاى از آن هفتاد اطاق و خوابگاه است از زمرّد سبز، و در هر خوابگاه هفتاد تختخواب است، و در هر تختخواب هفتاد رختخواب است، از هر رنگى و در هر رختخوابى زنى (بلكه خانمى) از حور العين است، و در هر اطاق هفتاد سفره غذا و در هر سفره هفتاد نوع رنگ، از طعام و خوراكى است، و نيز در هر خوابگاهى هفتاد خدمتكار پسر و دختر است و خداوند عطا كند به مؤمنين از قوّه و نيرو در هر بامداد باندازهاى كه بتواند از عهده همه آنها بر آيد و با تمام آن حوريّهها آميزش و جماع كند (اللّهمّ ارزقنا بحقّ محمّد و آله الطاهرين آمين يا ربّ العالمين) سپس خداوند سبحان فرمود (وَ أُخْرى تُحِبُّونَها) يعنى و تجارت ديگرى يا خصلت ديگرى كه آن را دوست بداريد در دنيا با ثواب آخرت و اين از خداى تعالى تشويق و ترغيب بيشترى است، زيرا كه خدا ميداند كه در ميان مؤمنين كسانى هستند كه مبادرت ميكنند در پيشدستى يارى كردن را يا بجهت اعراض از دنيا و يا براى تأييد دين، پس خداوند اين وعده را بايشان داد به اينكه گفت: (نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ) يعنى اين خصلت يا اين تجارت نصرى است از خدا براى شما بر دشمنان شما و پيروزى نزديك است بر بلاد ايشان كلبى گويد: يعنى غلبه بر قريش و فتح مكّه، عطاء گوي : يعنى فتح و پيروزى بر فارس و روم و ساير فتوح اسلامى بنا بر عموم بلاد.
و نهایتا بو قول حافظ علیه الرحمة:
هر که این عشرت نخواهد خوش دلی بر وی تباه
وان که این مجلس نجوید زندگی بر وی حرام
سلام ،